Μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις της εποχής μας αφορούν τις σχέσεις. Όλοι ζούμε σε σχέσεις, οικογένεια, επαγγελματικές ή φιλικές σχέσεις κλπ. Είμαστε αυτό που είμαστε γιατί οι σχέσεις μας με τους άλλους καθορίζουν τον τρόπο που βλέπουμε τον εαυτό μας.
Αλλά δεν μπορώ να γνωρίσω πραγματικά τους άλλους εάν πρώτα δεν γνωρίσω τον εαυτό μου και δεν μπορώ να γνωρίσω τον εαυτό μου εάν απλώς στέκομαι μπροστά στον καθρέφτη και με κοιτώ.
Οι σχέσεις μας μαθαίνουν τι χρειάζεται να αλλάξουμε και πώς να αναπτυχθούμε.
Σήμερα ο κόσμος μας είναι χωρίς σύνδεση, παρότι υπέροχα πολυσυνδεδεμένος τεχνολογικά.
Το πέρασμα από τις παλιές κοινότητες σχέσεων στην απομόνωση της πυρηνικής οικογένειας έφερε σοβαρές αλλαγές στον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τη συντροφικότητα. Παράλληλα η ευημερία των σύγχρονων κοινωνιών και τα τεχνολογικά άλματα ωθεί τα ζευγάρια να επανοτοποθετηθούν, έχοντας υψηλότατες προσδοκίες ο ένας από τον άλλο.
Παλιότερα, η κοινότητα πρόσφερε την αίσθηση του ανήκειν και καθαρούς ρόλους και κατεύθυνε το κάθε μέλος του ζευγαριού. Στο μεγαλύτερο μέρος της ιστορίας και σε πολλά μέρη του κόσμου ακόμη και σήμερα, οι σχέσεις είχαν οργανωθεί σε κάποιους πυλώνες όπως η πίστη, το καθήκον, οι υποχρεώσεις της οικογένειας κλπ. Υπήρχε δομή και ιεραρχία, ο καθένας γνώριζε τα καθήκοντα και τις υποχρεώσεις του, γεγονός που πρόσφερε ασφάλεια. Δεν υπήρχαν προσδοκίες αλλά ούτε και ελευθερία έκφρασης. Σημασία είχε η επιβίωση, όχι το άτομο. Ο ίδιος ο γάμος δεν είχε τόσο να κάνει με την αγάπη, βέβαια εάν υπήρχε, τόσο το καλύτερο. Δεν υπήρχε “έξοδος” ή διαζύγιο από τη σχέση, ειδικά για τις γυναίκες.
Τον τελευταίο αιώνα το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού μετακινήθηκε στις πόλεις, αναπτύχθηκε ο ατομικισμός και νιώσαμε πιο ελεύθεροι αλλά και πιο μόνοι. Κατέρρευσαν τα κοινωνικά δίκτυα όπως η οικογένεια, η εκκλησία ή τα φιλικά δίκτυα. Οι άνθρωποι τρέχουν να προλάβουν τις υποχρεώσεις τους, οικονομικές, επαγγελματικές και οικογενειακές και νιώθουν όλο και περισσότερο μόνοι. Μετακινούμαστε λοιπόν σε ένα μοντέλο όπου το άτομο μπαίνει στο κέντρο και αναζητά προσωπική έκφραση, ελευθερία και αυθεντικότητα. Το πέρασμα αυτό έχει ένα κόστος για τις συντροφικές σχέσεις.
Κατά συνέπεια στρεφόμαστε στις σχέσεις με μεγαλύτερες προσδοκίες. Περιμένουμε από το σύντροφό μας να είναι: ο καλύτερός μας φίλος, ένθερμος εραστής, έμπιστος συνεργάτης, τέλειος πατέρας, οικονομικά υποστηρικτικός και γενναιόδωρος κι αν είναι δυνατό και πνευματικός καθοδηγητής… όλα αυτά σε ένα άτομο! Θέλουμε όλα όσα πρόσφεραν κάποτε οι παραδοσιακές οικογένειες, ασφάλεια, οικειότητα, μία σταθερή βάση για τα παιδιά αλλά επιπλέον ψάχνουμε οικειότητα. Η έννοια της οικειότητας συμπεριλαμβάνει το “σε βλέπω”, συνδέομαι βαθιά σε μία εποχή αποσύνδεσης (γιατί όλοι κοιτούν μία οθόνη και όχι τα μάτια του άλλου). Ο Λακάν έλεγε ότι η ύπαρξή μου εξαρτάται από τα μάτια του σημαντικού άλλου. Θέλω να με ακούς, να με βλέπεις. Σε βάζω στη ζωή μου, αποφασίζω να τη μοιραστώ μαζί σου και θέλω να αισθανθώ ότι είμαι σημαντική για σένα και κατ’ αυτόν τον τρόπο να αρθεί η υπαρξιακή μου μοναξιά.
Επιπλέον, για πρώτη φορά συνδέσαμε το σεξ με την οικειότητα. Ποτέ πριν στην ιστορία δεν έχει συμβεί αυτό. Ειδικά για τις γυναίκες, το σενάριο της σεξουαλικής ικανοποίησης ήταν δημιούργημα της φαντασίας και μόνο. Σήμερα οι γυναίκες επιθυμούμε και διεκδικούμε το σεξ και το δικαίωμα στην απόλαυση. Επίσης, για πρώτη φορά στην ιστορία διαχωρίζεται το σεξ από την αναπαραγωγή και λόγω της ανάπτυξης ασφαλών μεθόδων αντισύλληψης. Η σεξουαλικότητα δε θεωρείται απλώς ένας βιολογικός μηχανισμός αλλά και ως μία σημαντική λειτουργία της ταυτότητάς μας. Δεν είναι μόνο κάτι που κάνω, αλλά είναι μέρος αυτού που είμαι.
Ακόμη, έχει αλλάξει η έννοια της ευτυχίας. Για το μεγαλύτερο μέρος της ιστορίας η ευτυχία αφορούσε τη μετά θάνατο ζωή. Αν υποφέρουμε αρκετά σε αυτή τη ζωή ίσως να μπορούμε να τη διεκδικήσουμε. Σήμερα θέλουμε ευτυχία και εκπλήρωση εδώ και τώρα! Κάποτε χωρίζαμε γιατί δεν είμαστε ευτυχισμένοι, σήμερα χωρίζουμε γιατί θα μπορούσαμε να είμαστε περισσότερο ευτυχισμένοι!
Επίσης, ποτέ άλλοτε δεν υπήρχαν τόσοι άνθρωποι που από επιλογή αποφασίζουν να μείνουν μόνοι…
Ποτέ άλλοτε δεν υπήρξε τέτοια έκρηξη αναζήτησης συντροφιάς σε κατοικίδια ζώα…
Μπορούμε να φανταστούμε έναν κόσμο όπου οι συντροφικές σχέσεις να παραμένουν ζωντανές;
Όπως λέει και η Ester Perel, η ποιότητα των σχέσεών μας ορίζει την ποιότητα της ζωής μας. Το πώς μπαίνουμε σε μία σχέση έχει να κάνει με τους δεσμούς που μάθαμε να δημιουργούμε στην πρώιμη παιδική ηλικία. Μαθαίνουμε να αγαπάμε όχι στην εφηβεία αλλά όταν είμαστε μικρά παιδιά – στην οικογένεια. Οι γονείς μπορεί να έχουν πολύ καλές προθέσεις αλλά κανένας γονιός δεν είναι τέλειος. Άλλος είναι πολύ αγχώδης, άλλος ελεγκτικός ή κάνει μούτρα, άλλος θυμώνει εύκολα, ή μπορεί να έχει πεθάνει όταν το παιδί ήταν μικρό και τόσα άλλα… Εκεί, στην οικογένεια δημιουργούνται οι δεσμοί προσκόλλησης. Αν είμαστε τυχεροί ο ασφαλής δεσμός – διαφορετικά, ο ανασφαλής δεσμός (προσκόλλησης ή αποφευκτικός) (Attachment Theory, Bowlby). Ανασφαλής τύπος δεσμού με προσκόλληση σημαίνει ότι όποτε νιώθω ότι απομακρύνεται ο άλλος τρέχω από πίσω του και “κολλάω” ενώ ο αποφευκτικός κάνει λες και δεν συμβαίνει κάτι και δεν τον νοιάζει…
Αυτοί οι δεσμοί φάινεται να επαναλαμβάνονται και στις συντροφικές μας σχέσεις.
Μεγαλώνοντας δεν είμαστε απολύτως ελεύθεροι να ερωτευτούμε οποιονδήποτε, έχουμε φυσικά τα εμφανισιακά αλλά και τα ψυχολογικά κριτήρια, που έχουν να κάνουν με τους πρώιμους δεσμούς. Δηλαδή το ένστικτο έλξης μπορεί να κινείται από ασυνείδητες διαδικασίες που έχουν να κάνουν με την ιστορία μας. Κι ενώ επενδύουμε τόσες προσδοκίες στις ερωτικές και συντροφικές μας σχέσεις, ενώ θέλουμε τα πάντα, κινούμαστε στην πραγματικότητα εντελώς ασυνείδητα από μοτίβα που έχουμε μάθει πολύ νωρίς στη ζωή.
Οι άνθρωποι είναι παγιδευμένοι στις σχέσεις για πολλούς λόγους. Κάποιοι από αυτούς είναι:
- Θεωρούμε ότι δεν χρειάζεται να καταβάλουμε ιδιαίτερες προσπάθειες για την καλλιέργεια των σχέσεων και ότι αυτές θα αναπτυχθούν αυθόρμητα και φυσικά. Αν όχι, θα βρούμε κάτι καλύτερο στην προσφορά της αγοράς.
- Τα ζευγάρια βρίσκονται εμπλεκόμενα σε αυξανόμενους κύκλους έντασης και κατηγοριών και άμυνας, αντιδρούν περισσότερο παρά επικοινωνούν.
- Το αφήγημα που λέει ο καθένας γίνεται άκαμπτο και έτσι κρατιούνται από αυτό. Αυτό το αφήγημα έχει συχνά δύο παραμέτρους: α) γνωστικές στρεβλώσεις: όταν αποφάσισα ότι δεν ενδιαφέρεσαι για μένα ή δεν με υπολογίζεις, ψάχνω για αποδείξεις ώστε να ενισχύσω το αφήγημα και αγνοώ όλα τα άλλα, β) λέω ξανά και ξανά: “ποτέ δεν κάνεις αυτό…” και το παρουσιάζω ως γεγονός.
- Δεν υπάρχουν υποστηρικτικές ομάδες για τα ζευγάρια.
- Το αίσθημα της μοναξιάς μέσα στη σχέση – είναι πολύ σκληρό.
- Η τεχνολογική οικειότητα αλλάζει τις προσδοκίες μας και συγχρόνως μας παγιδεύει στην ψευδαίσθηση ότι έχουμε “φίλους” ενώ είμαστε μόνοι.
Τι σημαίνει να αναλαμβάνω την ευθύνη για τον εαυτό μου και τη σχέση;
- Σέβομαι τον εαυτό μου, διατηρώ την αξιοπρέπειά μου και συγχρόνως είμαι ικανή να παραδεχθώ ότι έκανα λάθος και να αναγνωρίσω τις συνέπειες που είχε αυτό για σένα.
- Συγχρόνως μπορώ να παραδεχθώ ότι δεν είμαι τέλεια και ότι είμαι ικανή για “χαζές” συμπεριφορές. Αναλαμβάνω την ευθύνη για τις συμπεριφορές μου ή τα λόγια μου.
- Εμπιστοσύνη: δεν αμφιβάλλω κάθε τι που μου λέει ο σύντροφος.
- Περιέργεια: πάρε με στον κόσμο σου, δείξε μου πώς βλέπεις εσύ τον κόσμο.
- Ασφάλεια: σεβασμός, έλλειψη χειραγώγησης και έλλειψη βίας.
- Ειλικρίνεια: επικοινωνώ αυτά που σκέφτομαι χωρίς να φοβάμαι πώς θα το πάρει ο άλλος και πώς θα αντιδράσει.
- Συνεργασία: Πώς παίρνονται οι αποφάσεις; Ποιες είναι οι δυναμικές της εξουσίας; Πόσο εύκολα αποδέχομαι αλλαγές, σχόλια ή κριτική;
- Υποστήριξη: Ακούω; Κρίνω; Βλέπω ποιος είναι ο άλλος;
- Μείνε ζωντανός στη σχέση – συνέχισε να κάνεις τα πράγματα που αγαπάς.
- Ερωτισμός: Δοκίμασε να κάνεις νέες εμπειρίες με το σύντροφό σου αντί να αναζητάς πάντα το οικείο και το άνετο Άναψε τη φλόγα του ερωτισμού στην σχέση.
- Πόσο κοντά; Πόσο μακριά; Το κοντά μας προσφέρει ασφάλεια, προβλεψιμότητα, δομή. Ο άλλος είναι εκεί. Οικειότητα και συντροφικότητα. Το μακριά προσφέρει ελευθερία, αυθεντικότητα, να είμαι ο εαυτός μου, να υποστηρίζω την ετερότητά μου και γι αυτό να παραμένω ερωτικός.
- Δίνω – παίρνω: Ισορροπία ανάμεσα στη δικαιοσύνη, την ισότητα και την αγάπη (γενναιόδωρη). Έχω δικαίωμα να ζητήσω; Μπορώ να πάρω χωρίς ενοχή ή πρέπει πρώτα να δώσω; Πόσο εύκολα δίνω; Πόσο εύκολα αφήνομαι;
